In a dispute over trees cut in a forest claimed by both Motovun and Završje, Federico Corner, podestà of Motovun, and Hartwig of Michelsburg, captain of Završje, oversee the sworn testimony of elderly witnesses affirming Motovun’s historical possession of the contested woodlands, leading Corner to declare the forest and the use of its resources as Motovun’s legal right and full ownership, with Hartwig not objecting to the ruling and ordering the return of the trees’ deposited value to Motovun.
In nomine Domini, amen.
Anno Eiusdem nativitatis 1321, quarta indictione, die 14 mensis iulii exeunte.
Actum in Hystria sub villa Felonege apud paludem Comunis Montonę coram conspectu nobilium virorum, videlicet domini Federici Cornario de ducali mandato honorabilis potestatis Montonę et domini Hartirychia de castro Sancti Michaelis et illustrissimi domini domini Henrici comitis Goritie capitanei castri Piumontisb, hec infrascripta speciali de causa ad invicem agentium et litigantium, pręsentibus testibus ad hęc vocatis et astantibus, videlicet religioso viro domino fratre Zanino de Rubeis de Parma priore aulę Sanctę Marię de Campo, nobili milite domino Hoxalto dicto Quaspelt de Mumigliano, Alberto notario, Marino notario et Zanoto quondam Siteri iudicibus dicti domini potestatis, Mengosio quondam Rizardi omnibus civibus Montonę et aliis multis.
Cum prędictus dominus Federicus Cornario potestas Montonę in hoc presenti anno nomine et vice Comunis Montonę [fecerit incidi quosdam morelos fraxineos in nemore paludis Montonę]c sub molindinis Farre et Blate iurisdictionis Montonę tantos, sive tot quot capiebat prętium solidorum decem Venetorum grossorum, incisos per quemdam Petrum dictum de Mirellis de Venetia, cui domino Federico potestati Montonę predictus dominus Hartirychus capitaneus Piumontis dicebat allegando dictos morellos fore incisos et laboratos in pallude sive nemore castri sui Piumontis et domini sui comitis Goritię, videlicet sub dictis molendinis Blate et Farre, idcirco predicti domini Federicus Cornario potestas Montonę et Hartirychus capitaneus Piumontis unanimiter et concorditer deposuerunt pretium dictorum morellorum seu dictos decem solidos grossorum in manu predicti domini fratris Zuanini de Parma prioris Sancte Marię de Campo, qui conservaret dictam pecuniam donec cognosceretur cuius foret locus ille et paludis et nemus in quo erant sive fuerant incisi et laborati supradicti morelli.
Ideoque supradicti dominus Federicus Cornario potestas Montonę et dominus Hartirychus capitaneus Piumontis volontarię et unanimiter et concorditer constituerunt pro utraque parte iurare bonos viros senes, senes centenarios sive centum annorum et octuagenarios et nonagenarios et sexagenarios dignos fide, ita quod fideliter et legaliter debere[n]td ostendere et designare totum nemus prędictę palludis pro utraque parte et veritatem solam dicere, remotis fraude, odio, prętio, amore et timore et omni obiecta malitia et malevolentia.
In primis de Montona iuraverunt ad sancta Dei evangelia super evangelio beati Ioannis de veritate dicenda et fideliter designando et legaliter demonstrando. Qui testes infrascripti examinati et interrogati sunt per supradictum dominum Hoxaltum militem de Muniglianoe et per me notarium subscriptum.
Primo Michael de Medelino homo centum annorum per assercionem sui iuramenti iuravit ad sancta Dei evangelia bene et legaliter dictam ostendere palludem et totum nemus dicte palludis, qui suo corporali datof sacramento, quod a tempore suę iuventutis et recordationis semper vidit Comune Montonę quod tenuit. Et ipsum Comune Montonę possedit et laboravit ac boscavit totam dictam palludem. Et in toto dicto nemore dicte palludis laborare vidit homines Comunis Montonę. Quod nemus dixit sic teneri per Comuni Montonę, videlicet:
Incipiendo a molendino domini Guicardi de Petrapelosa quod dicitur de Layme et a fine cuiusdam flumelli quod dicitur Ara Saracenica; respondendo versus occidentem eundo ab utraque dicti nemoris parte in amplitudine et longitudine dicte palludis usque ad saxum quod dicitur Vena de Ancino sub monte Sovignachi; et inde girando sub saxo super quo est ecclesia sancti Stephani qui dicitur Della Vena, et fuit ibi castrum antiquitus quod dicitur Gardaz; inde eundo usque ad valles quę sunt sub villa Charsiclę, respiciendo versus orientem, capiendo partem territorii qui dicitur Moclele de Sancto Quirino, prout homines Montonę inde de dictis moclellis sua possunt ostendere instrumenta; descendendo per viam quę vadit in medio territorii Portullarum et Piumontis et villę Yxichi ac apud dictum nemus dictę palludis, prout vadit dicta via.
Item tantum plus dixit dictus testis, quod homines et Comune Montonę acceperunt datium sive ___g salis sub ponte marchionis, qui est versus dictum molendinum domini Guicardi a tempore quo est memoria hominum.
Item dixit dictus testis quod, si in temporibus pręteritis plusquam perfectis inventi fuissent homines Castagni et Piumontis, qui etiam iam dictis temporibus inventi fuerant, impignorantur ab hominibus de Montona et a Comuni terrę eiusdem dum incidebant lignamina pro circulis et pro vegetibus faciendis.
Item dixit quod homines Sovignacchi et Pinguenti sępe impignorati fuerunt a Comuni Montonę dum inveniebat eosdem laborare in dicto nemore vel boscantes absque licentia Comunis Montonę, ut bene manifestum est.
Item Stephanus quondam Restendi et Stephanus quondam Bibini iam octuagenarii et Petrus quondam Venerii Baratarii et Dominicus quondam Dominici de Aldesia et Matthęus quondam Moreti et Facicus sartor et Bosius quondam pre Bernardi et Andreas dictus Bellavita omnes sexagenarii et octuagenarii per corporalem eorum sacramentum dixerunt, quod a prędictis terminis et limitatibus, confinibus quas dictus Michael de Medelino [denuntiavit et]h demonstravit, ipsi testes viderunt a tempore suę recordationis et memorię, quod homines et Comune Montonę fecerunt incidi et lignamen boscari et remos et spondas et trabes libere, pacifice et quiete conducendo et vendendo usque ad mare salsum per flumina dicti nemoris et palludis, et venati sunt semper in dicto nemore, apros et alias feras sine contestu domini comitis et alterius cuiuscunque, prout in propria possessione. Omnes asserentes ibidem affirmantes prędicti testes essei supradictos limites et confines, quos pręnominatus Michael declaravit.
Quod cum supradictus dominus Hartirychus etiam accepit sacramentum de veritate dicenda ab infrascriptis suis viris supradicta causa et ostensione facienda, videlicet a Vulenia de Rosario [et Dominico Surdo de Medelino et Andrea ac Mocoxano de Rosario]j et a Bosio et Cirgantio de Visinado, et illos invenerit vacillantes in dicta ostensione et compellendo ad sacramentum eosdem suos etiam udiensque testes de Montona vera dicere.
Qui dictus dominus Hartirychus pręcepit dicto domino priori de Sancta Maria, quod restituat dictos denarios decem soldorum grossorum prędicto domino Federico Cornario potestati Montonę pro ipso Comuni Montonę, qui fuerunt in deposito dati dicto [domino]k priori pro dictis morellis et causa dictę quęstionis.
Qui[bus]l omnibus sic peractis, pręfatus dominus Federicus Cornario potestas Montonę cum dictis iudicibus, Dei nomine invocato, protestatus fuit coram prędictis nomine Comunis Montonę de iure teneri et [possessione dicti]m nemoris et palludis Comunis Montonę et de ostensione ac designatione suprascripte nemoris et palludis omnium supradictorum testium sic autenticata et cognite facta ad oculum et aprobata de supradictis confinibus, limitibus, eodem domino Hartirycho pręsente et non contradicente.
Ego Nasinguerra de Montona imperiali auctoritate notarius his omnibus interfui et a dicto domino potestate Montonę rogatus scripsi et roboravi.
a) sic D et undique sic. b) sic D et undique sic: pro Piemontis. c) om. D; ed. Kandler. d) deberet D; deberent (recte) ed. Kandler. e) sic D. f) seq. iuramento canc. D. g) sic spatium vacuum circiter 10 litterarum rel. D; puncta posuit Kandler; fort. pro pedagium. h) om. D; ed. Kandler. i) add. sup. l. D. j) om. D; ed. Kandler. k) om. D; ed. Kandler. l) qui D; quibus (recte) ed. Kandler. m) puncta posuit D; ed. Kandler.
The document presents the second instrumentum protestationis regarding Motovun’s rights over the expansive woodlands in the Mirna valley, together with the detailed demarcation of the forest and marshes appertaining to the Commune of Motovun (the first is doc. 1304_MP).
Like the older demarcation, this one was also dictated by Venice, whose witnesses were decreed as trustworthy as opposed to those summoned by the opposing, Gorizian party. Venice’s dominance in these territorial negotiations is the very reason why the entire woodland bears today the name “Motovun Forest.”
The datatio topica has drawn attention. Kandler edited the actum line as “Actum in Histria sub villa Felonese apud paludem Comunitatis Montonae”. Despite many attempts to locate this village, the toponym “Felonese” remained mysterious. However, it was Gaetano Benčić (2006, cited above), who connected the toponym with the torrent Felonega mentioned by Bishop Giacomo Filippo Tomasini in his Commentari storici-geografici della provincia dell’Istria. Having finally found the manuscript tradition of the document in question – thanks to Gaetano Benčić –, it became clear that the datatio topica is indeed “Actum in Hystria sub villa Felonege apud paludem Comunis Montonę”, which can indeed only be equated with Tomasini’s “Potoc della Falonega” in the district of Motovun bordering Završje.
This document also presents one of the earliest mentions of the Gorizian captain in Završje, showing that the possessions of the House of Gorizia in Istria were not united under a single captaincy. Instead, as shown by Štih (cited above), several jurisdictional areals, the largest of which the Captainate of Pazin, formed part of the larger “Comitatus Goritiae”, which included the Gorizian jurisdictions in Friuli, the Karst, and Istria.
Finally, this is the first mention of Osalco called “Quaspelt”, the nickname certainly a contaminated (variant) form of “Panspetal”, the Gorizian ministerial in Momjan. While older historiography saw in this Hoxalcus a member of the ministerial house of Duino–Momjan, new research (Štih, cited above), showed that this Panspetal stems from a different ministerial family, the lords of Novi Grad by Podgrad in the Karst region (present-day Slovenia).