Era
Vol. 2: A 804 usque ad 1077
Date
6th of June, 827
Place
Regestum

The decrees of the Synod of Mantua. The long conflict between the patriarchs of Grado and Aquileia over the metropolitan jurisdiction over Istrian bishoprics was settled in favor of the Aquileian Church.

Source
15th-century copy in Biblioteca Vallicelliana in Rome, ms. B 61, fols. 244v-246v.
Edition
Roberto Cessi (ed.), Documenti relativi alla storia di Venezia anteriori al mille, vol. 1: Secoli V-IX, Testi e documenti di storia e di letteratura latina medioevale 1 (Padua 1940), doc. 50, pp. 83-90.
Albert Werminghoff (ed.), "Concilium Mantuanum," in Concilia aevi Karolini, vol. 2: 819–842, Monumenta Germaniae historica, Concilia 2 (Hannover - Leipzig 1908), doc. 47, pp. 583-589.
Transcription

Regnante domino nostro Iesu Christo in perpetuum, anno pontificatus sanctissimi et universalis papae Eugenii III et imperantibus piissimis catholicis et Dei cultoribus Chlodowico et Chlothario divis imperatoribus anno VII et X, per indictionem quintam, VIIII idus iunii.

Secundum Dei gratiam et sanctionem eorum congregata est synodus in civitate Mantua, in qua affuerunt vir venerabilis et sanctissimus Benedictus episcopus et Leo reverentissimus diaconus, bibliothecarius legati videlicet sanctae Romanae Ecclesiae habentes locum beatissimi papae Eugenii, Sycardus palatinus presbyter et vir spectabilis Theoto a praefatis augustis directi, Petranas quoque Ravennatis archiepiscopus, atque Angelpertus sanctissimus Mediolanensis archiepiscopus, provintiae Aemiliae Andrea Ferrariensis episcopus, Leo Flaventinus episcopus, Vitalis Camaclensis episcopus, Christophorus Bononiensis episcopus, Nordebertus Regiensis episcopus, Lautpertus Parmensis episcopus, Georgius diaconus, Honestus diaconus, Dominicus diaconus, Liguriae provintiae Antericus Vercellensis episcopus, Rambertus Brixianus episcopus, Erimpertus Laudensis, Synepertus Cremonensis episcopus, Venetiae provintiae Ratoldus Veronensis episcopus, Laiulfus Mantuanensis, Franco Vicentinus, Dominicus Patavensis, Adeodatus Tarvisanus, Cemmo Cenetensis, Othelbertus Bellunensis, Anselmus Concordiensis, Auratus Feltrensis, Arthemius Asolensis, Andrea archidiacunus agens vicem Heimberti Tridentini episcopi.

Residentibus igitur in hac synodo reverentissimis episcopis, adstantibus diaconibus et caetero clero, veniens vir sanctissimus Maxentius Aquileiensis patriarcha precum libellos pro dispersione suae Aquileiensis Ecclesiae obtulit, ut suae provintiae Ecclesias, quas barbarorum incursus a sua matrice segregaverat, auctoritate canonum iam pacis tempore percipere mereretur ad propria. Nos, qui veritate perfecta invenimus a Beato avangelista Marco, qui spiritualis et ex sacro fontis utero ac carissimo Sancti Petri apostoli fuit filius, necnon ab elegantissimo Hermachora Aquileiensem Aecclesiam pre omnibus Italiae in Christi fide prius fundatam esse, et pastoralem ibi semper curam servatam et sanctorum apostolorum sanctae Romanae Accclesiae doctrinis imbutam atque ipsam semper eius fuisse discipulam, et peculiarem vicariam in omnibus, quae inadmodum insertum in eiusdem Aquileiensis Aecclesiae comperimus sacris litteris.

Relatum igitur a nonnullis est in eadem synodo, quod eo tempore, quo Longobardi Italiam invaserant, Romanam Aecclesiam vir sanctissimus Benedictus papa regebat, Aquileiensi quoque civitati eiusque populo Paulus patriarcha preerat, qui Longobardorum barbariem et immanitatem metuens ex civitate Aquileiensi et de propria sede ad Gradus insulam plebem suam confugiens omnemque theasaurum et sedes sanctorum Marci et Hermachore secum ad eandem insulam detulit, idcirco non ut sedem aut primatum Aecclesiae suaeque provintiae construeret inibi, sed ut barbarorum rabiem possit evadere. Qui XII annis sacerdotium gerens ab hac luce subtractus est, regendamque Aecclesiam Probino reliquit. Isto quoque Aquileie defuncto, prefactae Aecclesiae Aquileiensi sacerdos Helias preficitur, et hoc quoque mortuo Severus huic succedens regendam suscepit Aecclesiam. Defuncto itaque Severo ordinatur loco eius Iohannes patriarcha in Aquileia eo tempore, quo Agilulfus rex Longobardorum regnabat.

In Gradus quoque ordinatus est haereticus Candidianus antistes. Hic enim Candidianus nec per consensum comprovincialium episcoporum nec in civitate Aquileia sed in dioecesim et plebem Aquileiensem Gradus, quae est perparva insula, contra canonum statuta et sanctorum patrum decreta ordinatus est. Et inter alia probat hoc huius Aquileiensis Aecclesiae Ioannis antistitis epistola ad Agilulfum regem directa, cuius textus inter caetera ad locum talis est:

“Qualis autem unitas dicitur facta, ubi spata, ubi claustra carcerum, ubi flagella fustium, ubi longa exsilia crudeliumque poenarum discrimina parabantur, et miseri sufraganei Aecclesiae nostrae, scilicet espiscopi Histriae, cum summa vi et necessitate a Gradensi castro Ravennam compulsione districtissima ducebantur Graecorum, necnon inibi loquendi licentia negabatur? Atque Candidianus inutilis, qui se ob sui sceleris immanitatem prefate sanctae recordationis domno Severo decessori nostro sub anathematis interposicione obligatus est, ne ad potiorem gradum umquam accederet, quoniam a se eique corde faventibus in praedicto Gradensi castro adulterium matri Aecclesiae improbe ingereretur, ordinatur episcopus. Et Petrus, Providentius seu Agnellus episcopi Histriae, qui adhuc fidem sanctam tenebant, et Candidiano necdum consentiebant, de Aecclesiis suis a militibus tracti et cum gravi iniuria et contumeliis ad eum venire compulsi sunt. Si enim recte ei consencientes essent, voluntarie illi consentire debuerant non autem per vim.”

Et post pauca sic:

“Laborate et agite, quatinus et fides Catholica vestris augeatur temporibus et in Gradensi castro, postquam infelix Candidianus de hoc seculo ad aeterna supplicia transmigravit, altera iniqua ordinatio ibi minime celebretur, nec populus ille amplius tribuletur. Et vere, si hoc, Domino auxiliante, egeritis, quod primum est, Christus Deus pietati vestrae erit bonorum omnium tributor.”

Et quia Gradus mari et fluctibus cingitur et Histria, quae prius Aquileiae suae metropoli subiecta fuerat, Smaragdo hesarcho resistente tunc a Longobardis capi non poterat, sed ad iura Graecorum tenebatur, quare factum est, quod rex ei nullum potuit prestare auxilium ac per hoc ipso annitente hesarcho Histriae episcopi de Aecclesiis suis a militibus Graecorum tracti sunt et hunc Candidianum ordinare compulsi.

Antiquorum igitur recitatis historiis, Aquileiam matricem semper et metropolim fuisse repperimus, Gradus autem plebem eius esse omnino comperimus.

Sed et populi Polensis, quae civitas caput est Histriae, decretum ab universo clero et cuncto populo missum ad Sigvaldum patriarcham Aquileiensem, qui usque ad Francorum tempora vixit, verum et probatissimum invenimus, ut electum ab eis episcopum ordinaret.

Sed et id non omittendum, quod et clerici et nobiles ex laicis viris electi ab Histriensi populo sanctam synodum supplicantes venerint, ut eos a Graecorum nequissimo vinculo liberatos ad Aquileiam suam metropolim, cui antiquitus subditi fuerant, redire concedat, quia electi, qui ordinandi sunt, prius piissimis imperatoribus nostris et postmodum ad partem Graecorum fidem per sacramenta promittunt. Ed ideo in hoc facto gravari se asserunt et servire duobus dominis non posse conclamant.

Auditis itaque horum precibus, sanctissimi et reverentissimi legati sanctae Romanae Aecclesiae Benedictus videlicet episcopus et Leo diacomus, universa quae Maxentius patriarcha Aquileiensis in libello obtulerat, auctoritatesque veracissimas, quae in hac synodo propalatae sunt, recitatis etiam canonibus recapitulando cuncta per ordinem protulerunt, interrogatisque singulis episcopis utrum iusta sit an iniusta Histrianorum petitio et si secundum has auctoritates Aquileia semper metropolis fuerit, aut si provintia, quae contra canonum statuta in duos metropolitanos divisa est, ad unam et primam reformari debeat.

“Et si placet eorum petitio, clara voce proferte!” Universi respondentes dixerunt: “Iusta est Histrianorum petitio.” Et quia, quod Aquileia semper metropolis extitit, dominaque fuit Gradentium, novimus, et quia contra patrum decreta decreta divisa est, ideo auctoritate patrum ad priorem statum reformetur. “Omnibus nobis placet.” Et illi respondentes dixerunt: “Et nobis ita placet.”

Statuit igitur sancta synodus, ut Aquileia metropolis, quae contra patrum statuta divisa in duos metropolitanos fuerat, deinceps, secundum quod et antiquitus erat prima et metropolis et Maxentius sanctae Aquileiensis Aecclesiae patriarcha eiusque successores in singulis Histriae Aecclesiis electos a clero et populo ordinandi in episcopos licentiam, sicut et in caeteris civitatibus suae metropoli subiectis modo et futuris temporibus habeant. Deinde ergo hoc statuentibus et loquentibus, legati sanctae Romanae Aecclesiae et prefati illustrium imperatorum missi exorsi sunt palam omnibus dicentes:

“Notum sit universis presentibus et futuris in hac synodus et nostris definitionibus affectum animi et consensum domini papae esse Eugenii atque piissimorum Chlodowici ac Lotharii imperatorum, quatenus Aquileiensis Aecclesia ad pristinum reformetur decus nunc et in perpetuum.”

Sane et id necessario indicandum duximus, quod Sychardus, id est palatinus presbyter, et Theoto vir spectabilis sacrorum imperatorum missi eum essent prius in civitate Tarvisio ad Venerium Gradensem episcopum suum missum miserunt precipientes, ut ipse ad synodum, quae Mantuae futura erat, cum auctoritatibus, si haberet, pro defensione suae Aecclesiae paratus adesset. In qua eius prestolantes adventum diebus V resederunt. Sed propter quorumdam episcoporum ad hostem pergentium impedimentum iam coepto ipsorum itinere plus expectare nequiverunt.

Tamen, adhuc eis stantibus et abire volentibus, sic tandem venit Tyberius diaconus et oeconomus Aecclesiae Gradensis a Venerio eiusdem castri episcopo missus obsecrans, ut auctoritates, quas pro sua Aecclesia duxerat, in praesentia synodi legerentur. Relectis itaque omnibus repperimus exemplaria e nullius manu esse roborata; et quamvis ita sint, si essent firmata, magis Aquileiensi Ecclesiae quam suae pertinerent, cumque a synodo sciscitaretur, utrum horum exemplorum autentici in archivo suae Ecclesiae tenerentur necne, respondit nihil amplius se habere, nisi synodum ab Helia Aquileiensi patriarcha in castro Gradensi, quod plebs eius erat, actam fuisse, cuius initium est: “Cum in castro Gradensi ac plebe sua Helias, patriarcha sanctae Aquileiensis Aecclesiae cum Martiano, Leoniano, Petro, Vindemio, Vigulo, lohanne et reliquis consacerdotibus suis conscedisset et reliqua.”

Item subscriptiones episcoporum huius synodi in plebe Gradensi actae: “His gestis apud nos habitis subscripserunt Martianus Opitargensis, Leonianus Tyborniensis, Petrus Altinatis, Helias sanctae Aquileiensis Aecclesiae patriarcha, Vindemius Cessensis, Vigulus Pataviensis, Iohannes Caleianensis, Clarissimus Concordiensis, Patricius Emonensis, Hadrianus Polensis, Maxentius Iuliensis, Severus Tergestinus, Iohannes Parentinus, Aaron Avoriensis, Materninus Sabionensis, Flaminus Tridentinus, Vigilius Scaravasiensis, Laurentius Feltrinus, Martianus Petenatis.”

Item exerptum ex suggestione Histriensium et Venetiarum ad papam Gregorium missum, quam prefatus Tyberius synodo obtulit, cuius initium est: “Suggerendo ter beatissimo atque apostolico totiusque orbis terrarum capiti domino Gregorio universali papae cuncti episcopi Histrienisum et Venetiarum provintiae seu cuncta generalitas populi Gradensis oppidi et plebis ultimi servuli vestri.”

Ad locum cuncta liquidius in veritate suggerere non omisimus. Tempore igitur Aquileia civitate stante in Hysperia illuc sanctus Marcus evangelista ad predicandum ab urbe Roma scilicet a Beatissimo Petro principe apostolorum, directus est, per cuius vero predicationem veracissimam orthodoxa fides Christi populo commoranti inibi ab eo tradita est, et usque nunc ibidem immutabilis manet, necnon ab ea exordium Christianitatis non sola sumpsit Italia, verum etiam multae aliae provinciae.

Beatissimus igitur Marcus evangelista Aquileiae residens vultum Beati Petri apostoli videre desiderans Romam urbem regrediens et secum elegantem virum Hermachoram nomine ab omni electum clero et populo deferens et ab ipso beato Petro apostolo Aquileiae urbis ordinatus et constitutus est pontifex. Deinde Hermachoram proton Italiae pontificem constituit. Pontifices adhuc Aquileia in civitate stantes sexto miliario in loco, qui Gradus nuncupatur, munitionem quandam construxerunt, in qua etiam Dei Aecclesias mirifice fabricaverunt, quatinus aestivo tempore ibi degentes Aquileiae pontifices possint ardorem aestatis evadere. Et notandum quod omnes Histriensium civitates ac reliquae, quas haec notat synodus, Aquileiae civitati – quae caput et prima est totius Italiae – subiectae sunt.

Item in ultimo interrogatus est Tyberius diaconus et oeconomus Gradensis Aecclesiae, ut proprio ore proferret, qualis harum duarum divisionum sedes, quae contra canonum statuta partita est, prima et metropolis fuerit. Qui constanter clara voce professus est:

“Negare non possum, quia ego et paene omnes sciunt, Aquileiam civitatem primam et metropolim esse et a Beato Marco et Hermacora in Christi fide fundatam. Sed propter oppressionem paganorum Helias Aquileiensis patriarcha ad Gradus veniens in diocesi et plebe sua habitavit et suorum episcoporum ibi synodum egit.”

Interim scimus, quod a Beato Marco usque ad Paulum patriarcham, qui ad Gradus plebem suam confugit, sunt XX patriarchae, qui venerabilem sedem Aquileiensem tenuerunt, et Gradus iudicaverunt ita ut unum proprium de titulis. A Paulo quoque patriarcha usque ad Iohannem patriarcham, ubi inter Aquileiensem sedem et Gradus plebem eius divisio facta est, sunt patriarchae V, qui omnes, ut esset, iudicaverunt usque ad Candidianum haereticum, qui hanc divisionem cum Graecis, qui totam Histriam suo quoque iure tenebant, gessit.

Selected Bibliography
Daniela Rando, Una chiesa di frontiera: Le istituzioni ecclesiastiche veneziane nei secoli VI-XII (Bologna 1994), pp. 13-20.
Harald Krahwinkler,Friaul im Frühmittelalter: Geschichte einer Region vom Ende des fünften bis zum Ende des zehnten Jahrhunderts (Vienna 1992), pp. 172-179.
Editor's Notes

The decree of the Synod of Mantua pronounced in favor of the Church of Aquileia did not mark the end of the age-old struggle between the two patriarchates over the Istrian bishoprics. The conflict ended only on the 24th of July, 1180, when Pope Innocent III finally brought the controversy to an end by essentially confirming the ruling of Mantuan synod of 827 and proclaiming the patriarch of Aquileia the metropolitan over all the Istrian bishoprics (see the document here).

How to Cite
First citation: Josip Banic (ed.), Fontes Istrie medievalis, vol. 2: A 804 usque ad 1077, doc. 827_SM, fontesistrie.eu/827_SM (last access: date).
Subsequent citations: FIM, 2: doc. 827_SM.