Era
Vol. 2: A 804 usque ad 1077
Date
804
Place
Regestum

The plea of Rižana: The representatives of Istrian towns and cities present their grievances to counts Aio and Cadulus, the envoys of the Roman emperor Charlesmagne, in an official placitum held by the river Rižana in the district of Koper.

Source
Copy in Archivio di Stato di Venezia, Codex Trevisaneus (first half of the 16th century), fols. 21-23.
Edition
Harald Krahwinkler, ... in loco qui dicitur Riziano ...: Zbor v Rižani pri Kopru leta 804 / Die Versammlung in Rižana/Risano bei Koper/Capodistria im Jahre 804 (Koper 2004).
Transcription

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen.

Cum per iussionem piissimi atque excellentissimi domini Caroli Magni imperatoris et Pipini regis filii eius in Istria nos servi eorum directi fuissemus, idest Izzo presbiter atque Cadolao et Aio comites pro causis sanctarum Dei Ecclesiarum dominorum nostrorum, seu et de violentia populi, pauperorum, orfanorum et viduarum, primis omnium venientibus nobis in territorio Caprense, loco qui dicitur Riziano, ibique adunatis venerabili viro Fortunato patriarcha atque Theodoro, Leone, Stauratio, Stefano, Laurentio episcopis et reliquis primatibus, vel populo provincę Istriensium, tunc elegimus de singulis civitatibus seu castellis homines capitaneos numero centum septuaginta et duos, fecimus eos iurare ad sancta quattuor Dei evangelia et pign[ora] sanctorum, ut omnia, quicquid scirent, de quo nos eos interrogaverimus, dica[nt] veritatem, imprimis de rebus sanctarum Dei Ecclesiarum, deinde de iustitia dominorum nostrorum, seu et de violentia vel consuetudine populi terrę istius, orfanorum et viduarum, quod absque ullius hominis timore nobis dicerent veritatem.

Et ipsi detulerunt nobis breves per singulas civitates vel castella, quos tempore Constantini seu Basilii magistri militum fecerunt, continentes quod a parte Ecclesiarum non haberent adiutorium nec suas consuetudines.

Fortunatus patriarcha dedit responsum dicens: “Ego nescio, si super me aliquid dicere vultis. Verumtamen vos scitis omnes consuetudines, quas a vestris partibus sancta Ecclesia mea ab antiquo tempore usque nunc dedit. Vos michi eas perdonastis, propter quod ego, ubicumque potui, in vestro fui adiutori[o], et nunc esse vollo, et vos scitis quod multas dationes vel missos in servitium domini imperatoris propter vos direxi. Nunc autem qualiter vobis placet, ita fiat.”

Omnis populus unanimiter dixerunt quod: “Antea tunc et nunc et plura tempora pro nostro largido, ita sit, quia multa bona parte habuimus et habere credimus, excepto, quando missi dominorum nostrorum venerint, antiqua consuetudine vestra familia faciat.”

Tunc Fortunatus patriarcha dixit: “Rogo vos, filii, nobis dicite veritatem, qualem consuetudinem sancta Ecclesia mea metropolitana in territorium Istriense inter vos habuit.”

Primus omnium primas Pollensis dixit: “Quando patriarcha in nostram civitatem veniebat, et, si opportunun erat, propter missos dominorum nostrorum aut aliquo placi[to] cum magistro militum Gręcorum habere, exiebat episcopus civitatis nostrę cum sacerdotibus et clero vestiti planetas cum cruce, cereostados et incenso, psalendo, sicuti summo pontifici, et iudices una cum populo veniebant cum signis et cum magno eum recipiebant honore. Ingredientem autem ipsum pontificem in domum sanctę Ecclesię nostrę accipiebant statim ipse episcopus claves de sua domo et ponebat eas ad pedes patriarchę. Ipse autem patriarcha dabat eas suo maiori et ipse iudicabat et disponebat usque in die tertia. Quarta autem die ambulabat in suum rectorio.”

Deinde interrogavimus iudices de aliis civitates sive castella, si veritas fuisset ita.

Omnes dixerunt: “Sic est veritas, et sic adimplere cupimus. Nos vere amplius super patriarcha dicere non possumus. Peculia autem vestra domnica, ubicumque nostra pabulant, ibique et vestra paschant absque omni datione. Volumus ut in antea ita permaneat.

Nam vero super episcopos multa habemus quod dicere.

I capitulo: Ad missos Imperii sive in quacumque datione aut collecta medietatem dabat Ecclesia, et medietatem populus.

II capitulo: Quando missi Imperii veniebant, in episcopio habebant collocationem, et dum interim reverti deberent ad suam dominationem, ibique habebant mansionem.

III capitulo: Quaecumque cartulae enphitheoseos, aut libellario iure, vel non dolosas commutationes numquam ab antiquum tempus corruptae fuerunt ita, ut nunc fiunt.

IIII capitulo: De herbatico vel glandatico numquam aliquis vim tulit inter vicora, nisi secundum consuetudinem parentorum nostrorum.

V capitulo: De vineas nunquam in tertio ordine tulerunt, sicut nunc faciunt, nisi tantum quarto.

VI. capitulo: Familia Ecclesię, nunquam scandala committere adversus liberum hominem, aut cedere cum fustibus, et iam nec sedere ante eos ausi fuerunt. Nunc autem cum fustibus nos cedunt, et cum gladiis sequuntur nos. Nos vero propter timorem domini nostri non sumus ausi resistere, ne peiora acrescat.

VII. Quis terras Ecclesię fenerabat, usque ad tertiam reprehensionem nunquam eos foras eiiciebat.

VIII. Mare uno publica, ubi omnis populus communiter piscabant, modo ausi non sumus piscare, quia cum fustibus nos cedunt et retia nostra concidunt.

VIIII. capitulo: Unde nos interrogastis de iustitiis dominorum nostrorum, quas Greci ad suas tenuerunt manus usque ab illo die, quod ad manus dominorum nostrorum pervenimus, ut scimus, dicimus veritatem:
       de civitate Pollensi solidi mancosi sexaginta et sex;
       de Ruvingio solidi mancosi 40; 
       de Parentio mancosos sexaginta et sex;
       numerus Tergestinus mancosos sexaginta;
       de Albona mancosos triginta;
       de Pedena mancosos XX;
       de Montanna mancosos 30;
       de Pinguento mancosos XX;
       cancellarius Civitatis Novę mancosos XII;
       qui faciunt insimul mancosos 344.

Isti solidi tempore Gręcorum in pallatio eos portabat. Postquam Ioannes devenit in Ducatu, ad suum opus istos solidos habuit et non dixit quod iustitia pallatii fuisset.

Item habet casale Orcionis cum olivetis multis. Item portionem de casale Petriolo, cum vineis, terris et olivetis. Item omnem portionem Ioanni Cancianico, cum terris, vineis, olivetis et casa cum torculis suis. Item possessionem magno de Arbe cum terris, vineis, olivetis et casa sua. Item possessionem Stephani magistri militum. Item casam Zerontiacam cum omni possessione sua. Item possessionem Mauricii ypati seu Basilii magistri militum, instar et de Theodoro ypato. Item possessionem, quam tenet in Priatello, cum terris, vineis et olivetis et plura alia loca.

In Nova Civitate habet fischo publico, ubi commanet intus et foras civitate, amplius quam duos centum colonos; per bonum tempus reddunt oleo amplius quam centum modia, vino magis quam amphoras duocentum, alnona seu castaneas sufficienter.

Piscationes vero habet, unde illi veniunt per annum amplius quam quinquaginta solidi mancosi absque sua mensa ad satietatem.

Omnia ista dux ad suam tenet manum, exceptis illis 344 solidos, sicut supra scriptum est, quod in pallatio debent ambulare.

De forcia unde nos interrogastis, quas Ioannes dux nobis fecit, quod scimus, dicimus veritatem.

I capitulo: Tulit nostras silvas, unde nostri parentes herbatico et glandatico tollebant. Item tulit nobis casale inferiore, unde parentes nostri, ut super diximus, similiter tollebant. Modo contradicit nobis Ioannes.

Insuper Sclavos super terras nostras posuit. Ipsi arant nostras terras et nostras runcora[s], segant nostras pradas, pascunt nostra pascua, et de ipsas nostras terras reddunt pensionem Ioanni.

Insuper non remanent nobis boves, neque caballi. Si aliquid dicimus, interimere nos dicunt.

Abstulit nostros cofinos quos nostri parentes secundum antiquam consuetudinem ordinabant.

II kapitulo: Ab antiquo tempore, dum fuimus sub potestate Grecorum Imperii, habuerunt parentes nostri consuetudinem habendi actus tribunati domesticos, seu vicarios, nec non locoservator, et per ipsas honores ambulabant ad communione et sedeb[ant] in consessu, unusquisque per suum honore. Et, qui volebant meliorem honorem habere, de tribuno ambulabat ad Imperium, qui ordinabat illum ypato. Tunc ille, qui Imperialis erat hypatus, in omni loco secundum illum magistrum militum procedebant.

Modo autem dux noster Ioannes constituit nobis centarchos; divisit populum inter filios et filias vel generum suum, et cum ipsos pauperes aedificant sibi pallatias. Tribunatus nobis abstulit, liberos homines non nos habere permittit, sed tantum cum nostros servos facit nos in hoste ambulare; libertos nostros abstulit, advenas homines ponimus in casas vel ortora nostra, nec ipsos potestatem habemus.

Grecorum tempore omnis tribunus habebat scusatos quinque et amplius, et ipsos nobis abstulit.

Fodere numquam dedimus; in curte numquam laboravimus; vineas numquam laboravimus, calcarias numquam fecimus; casas numquam aedificavimus, tegorias numquam fecimus, canes numquam pavimus, collectas num[quam] fecimus, sicut nunc facimus; pro unoquoque bove unum modium damus; collectas de ovibus numquam fecimus, quomodo nunc facimus; unoquoque anno damu[s] peccora et agnos.

Ambulamus navigio in Venetias, Ravennam, Dalmatia[m], et per flumina, quod numquam fecimus.

Non solum Ioanni hoc facimus, se[d] etiam ad filios et filias seu generum suum.

Quando ille venerit in servitium domini imperatoris ambullare aut suos dirigere homines, tollet nostros caballos, et nostro[s] filios cum forcia secum ducit et facit eos sibi trahere saumas, ire procul fere triginta et amplius milia, tollit omnia eis, quitquit habent, solum ipsa persona ad pede remeare facit in propria.

Nostros autem caballos au[t] in Francia eos dimittit, aut per suos homines illos donat.

Dicit in popul[o]: “Colligamus exenia ad dominum imperatorem, sicut tempore Grecorum facie[bamus], et veniat missus de populo una mecum, et offerat ipsos exenios ad dominum imperat[orem].” Nos vero cum magno gaudio collegimus. Quandoque venit ad ambulare, dicit: “Non vobis oportet venire. Ego ero pro vobis intercessor ad dominum imperatorem.” Ille autem cum nostris donis vadit ad dominum imperatorem, placitat sibi vel filiis suis honorem et nos sumus in grandi oppressione et dolore.

Tempore Grecorum colligebamus semel in anno, si necesse erat, propter missos imperiales: de centum capita ovium, qui habebat, unum; modo autem, qui ultimum tres habet, unum exinde tollit, et nescimus intueri, per annum; sui auctores exinde prendunt.

Ista omnia ad suum opus habet dux noster Ioannes, quod nunquam habuit magister militum Gręcorum, sed semper ille tribunus dispensabat ad missos imperiales et ad lagaturios euntes et redeuntes. Et istas collectas facimus, et omni anno vollendo nollendo quotidie collectas facimus.

Per tres vero annos illas decimas, quas ad sanctam Ecclesiam dare debuimus, ad paganos Sc[l]avos dedimus, quando eos super Ecclesiarum et populans terras nostras misit in sua peccata et nostra perditione.

Omnes istas angarias et superpostas, quae prędictę sunt, violenter facimus, quod parentes nostri numquam fecerunt. Unde omnes devenimus in paupertatem, et derident nostros parentes et convicini nostri Venetias et Dalmatias, etiam Greci, sub cuius antea fuimus potestate.

Si nobis succurrit domnus Carolus imperator, possumus evadere, sin autem, melius est nobis mori, quam vivere.”

Tunc Ioannes dux dixit: “Istas silvas et pascua, quae vos dicitis, ego credidi quod a parte domni imperatoris in publico esse deberent: nunc autem, si vos iurati hoc dicitis, ego vobis [non] contradicam.

De collectis ovium inantea non faciam, nisi ut antea vestra fuit consuetudo.

Similiter et de exenio domni imperatoris.

De opere vel navigatione seu pluribus angariis, si vobis durum videtur, non amplius fiat.

Libertos vestros reddam vobis secundum legem parentorum vestrorum, liberos homines habere vos permittam, ut vestram habeant commendationem, sicut in omnem potestatem domini nostri faciunt.

Advenas homines, qui in vestrum resedeunt, in vestra sint potestate.

De Sclavis autem, unde dicitis, accedamus super ipsas terras, ubi resedunt, et videamus, ubi sine vestra damnietate valeant residere, resideant; ubi vero vobis aliquam damnietatem faciunt sive de agris sive de silvis vel roncore aut ubicumque, nos eos eiciamus foras. Si vobis placet, ut eos mittamus in talia deserta loca, ubi sine vestro damno valeant commanere, faciant utilitatem in publico, sicut et cęteros populos.”

Tunc previdimus nos missi domni imperatoris, ut Ioannes dux dedisset vadia, ut omnia prelata superposta, glandatico, herbatico, operas et collectiones, de Sc[l]avis et de angarias, vel navigationes emendandum. Et ipsas vadias receperunt Damianus, Honoratus et Gregorius.

Sed et ipse populus ipsas concessit calumnias in tali vero tenore, ut amplius talia non perpetrasset.

Et si amplius istas oppressiones ille aut sui heredes vel auctores fecerint, nostra statuta componant.

De aliis vero causis stetit inter Fortunatum, venerabilem patriarcham, seu suprascriptos episcopos sive Ioannem ducem, vel reliquos primates et populum, ut, quicquid iurati recordarent et dicerent secundum suum sacramentum et ipsas breves, omnia adimplerent, et qui adimplere nolluerint de illorum parte componat coactus in sacro pallatio auro mancosos libras novem.

Haec diiudicatus et convenientia facta est in presentia missi domini imperatoris Izone presbitero, Cadolao et Aioni, et propriis manibus subscripserunt in nostra presentia.

Fortunatus misericordia Dei patriarcha in hac repromissionis cartula a me facta manu mea subscripsi. (SC)
Ioannes dux in hac repromissionis cartula manu mea subscripsi. (SC)
Stauratius episcopus subscripsi. (SC)
Teodorus episcopus. (SC) 
Stefanus episcopus. (SC)
Leo episcopus. (SC)
Laurentius episcopus. (SC)
(SN) Petrus peccator, diaconus sanctę Aquileiensis metropolitanę Ecclesię, hanc repromissionem ex iussione domini mei Fortunati sanctissimi patriarchę, seu Ioannis gloriosi ducis, vel suprascriptorum episcoporum et primatum populi Istrię provincię scripsi et post roborationem testium cartulam roboravi.

Selected Bibliography
Peter Štih, "Istria at the Onset of the Frankish Rule, or the Impact of Global Politics on Regional and Local Conditions," in The Middle Ages between the Eastern Alps and the Northern Adriatic: Select Papers on Slovene Historiography and Medieval History (Leiden-Boston 2010), pp. 212-229;
Francesco Borri, "Neighbors and Relatives: The Plea of Rizana as a Source for Northern Adriatic Elites," Mediterranean Studies 17 (2008): pp. 1-26;
Maurizio Levak, Slaveni vojvode Ivana: Kolonizacija Slavena u Istri u početnom razdoblju franačke uprave (Zagreb 2007);
Acta Histriae, vol. 13/1: Istria between the East and the West: For The 1200th Anniversary of the Placitum of Risano (2005), entire volume dedicated to the Placitum of Risano. Downloadable here.
How to Cite
First citation: Josip Banic (ed.), Fontes Istrie medievalis, vol. 2: A 804 usque ab 1077, doc. 804_PR, fontesistrie.eu/804_PR (last access: date).
Subsequent citations: FIM, 2: doc. 804_PR